Melodies from Orava, stories from Spisz – the Slovaks from the Polish Orava region/ Orawskie melodie, spiskie opowieści – Słowacy z polskiej Orawy

The Beskid mountains are worth a visit any time of the year.  Perhaps their uniqueness was best described by artist Gustav Morcinek who wrote, “someone once said that the Tatras are Gothic while the Beskids Baroque.  We see this Baroque character not just in the shape of the mountains, but all over this land.  Wherever you look, the soft flowing land is corrugated with soft fluid lines, seemingly at the end of the world.” But the uniqueness of this picturesque region lies not only in the scenery, but also in the rich culture of its inhabitants.   The mosaic of cultures and ethnicities found here derives from its longtime position at the nexus of many different peoples inn this region.  The Slovaks, who are among these groups, today live in Orava and Spisz, which, left to historical chance and moving borders, now lie within Polish borders.

Fot. Podwilk village in Orava/ Wieś Podwilk na Orawie.

To see how this group, which Poles generally see as a “favored” minority, we take ourselves to Jablonka and Podwilk, in the Orava region, where ethnic Slovaks fight to preserve their identity.  “It is an uphill battle for survival against the steady Polonization of the inhabitants of the region,” explains Ludomir Molitoris, Secretary General of the Association of Slovaks in Poland, whose headquarters are, quite naturally, in Krakow, a city that has displayed relative tolerance towards foreigners.”  Mr. Molitoris adds that “Slovaks are well liked in Warsaw and Szczecin, but not as much so locally in the Orava region, where we have lived for generations.”  The difficulties between Poles and Slovaks here on the borders manifest not only in distrust, but also in concrete problems, such as local authorities impeding the construction of Cultural Houses, which would add to the cultural richness of the area.

Fot. Ludomir Molitoris.

To understand this confusion, the situation needs to be put in historical context.  “The Polish regions of Orava and Spis, are only small fragments of much larger territories that reach into the Slovak side of the Carpathians,” explain some of the older members of the Slovak community in Jablonka, during our conversation. For centuries, these regions, like all of Slovakia, were under the influence of the Austria-Hungary Empire and Magyarization.  This situation changed with the First World War, the dissolution of the Austria-Hungary Empire, and the creation of the independent Republic of Czechoslovakia.  Disputes over borders in this area strained diplomatic relations between Czechoslovakia and Poland during the interwar period.

Fot. The church in Jablonka/ Kościół w Jabłonce.

The Second World War was especially tragic for this region, as ethnic Slovaks were split in their allegiances—many from border areas gave their lives fighting alongside Poles in the Warsaw Uprising, others, loyal to the Slovak Republic were pushed into an alliance with Nazi Germany, and invaded disputed territories during the war. The twisted, fratricidal aspect of this historical moment was demonstrated at the Battle of Monte Casisino where Slovaks fought on both sides of the conflict.  At the end of the cruel fighting, some Poles sought revenge and attacked ethnic Slovaks in the countryside, in places that had by chance landed inside Polish borders.  It was during this period that a gang organized by a man named “Fire” (a name which still rouses fear in these regions), wreaked havoc in the Polish countryside, committing crimes not just against Slovaks but other inhabitants of this region.  “Even less understandable is the fact that this man was given a monument in Zakopane recently,” my indignant guide remarks.  Note that Lech Kaczynski was present at the unveiling ceremony for his monument.

Fot. A view of Beskids mountains/ Widok na Beskidy.

The only Slovak school in Jablonka, founded in the 1950s no longer exists.  Years of policies discouraging Slovak’s to assert their identity have led to the gradual loss of Slovak culture within Polish borders.  If the treatment of minorities is the litmus test of a democracy, then it is high time for the Polish government to change its policies in regards to Slovaks here in Orava.

Fot. The meeting with Slovak minority in Jablonka/ Spotkanie z mniejszością słowacką w Jabłonce.

The spirit of the European Union, which protects the fundamental rights of ethnic and national minorities, is lost in this area.  As a Pole it is embarrassing to hear some of the stories: the removal of citizens of Podwilka, of crosses of Saints Cyril and Methodius from local churches, the visible symbols of Slovak culture and religion, or of placards written in Slovak in local cemeteries and roadside shrines.  This is all done with the approval of local authorities and the indifference of the national government.

Fot. A roadside shrine with the cross of Saints Cyril and Methodius in Podwilk/ Kapliczka z krzyżem Cyryla i Metodego w Podwilku.

The gracious, hospitable Slovaks from Spisz and Orava, realize that without support from outside they have little hope of retaining their culture and identity in Poland, so to rescue themselves from this fate, have engaged in cultural promotion to both Polish and foreign visitors to their region.  Residents of Podwilka recall with great emotion older times, when Slovak-language amateur theatre was popular in this region. “Rehearsals were held in a small house,” recalls Mrs. Genowefa Prylinska. “The performances took place on great stages in Poland and Czechoslovakia,” adds her husband, “and Andrzej Wajda once saw and admired a performance of ours, and he could not believe we were an amateur group from a small town.  The Prylinski family has collected a great number of photographs, diplomas, and medals, from these older days, that they preserve as a tribute to Slovak culture, in order to share with future generations.  A cultural house to protect these relics, though resisted by local authorities, would greatly help in preserving this legacy.

Fot. Photos of the Slovak theatre group from Podwilk/ Fotografie słowackiego teatru z Podwilka.

”The building that was formerly a Slovak school, was intended to become a cultural center for the ethnic Slovaks,” says Mr. Krzysztof Pieronek, a violinist, “indeed, this building should be for the local Slovaks.” Mr. Pieronek is also convinced of the great value of folklore and culture in developing this region, which is losing many young people to bigger cities.  Mr. Pieronek has participated in numerous competitions and performances in Poland and abroad, and stresses that “through folk music, each generation passes knowledge and identity to the next generation.”  Sooner or later, one can only hope that the value of this cultural richness and uniqueness of these people in the Beskids will be recognized, and the government will take steps to preserve these communities and their historical memory.  The alternative would be to negligently, and irretrievably lose an important part of the Poland’s cultural mosaic.

Fot. A dreaming Slovak’s community centre is still waiting for redecoration/ Wymarzony dom kultury słowackiej mniejszości w Podwilku wciąż czeka na remont.

Text: Daniel Jezierski

Translation into English: David Liebers

Beskidy warto odwiedzić z wielu powodów o każdej porze roku, a ich wyjątkowość najlepiej wyrażają słowa artysty, Gustawa Morcinka, który tak niegdyś pisał: ,,… ktoś powiedział, że Tatry to gotyk, Beskidy zaś – barok. Ów barok widzimy nie tylko w kształcie Beskidów, lecz spotkać go można na całej tej ziemi. Skądkolwiek na nią spojrzeć, płynie w miękkich – falistych – łagodnych liniach, i płynie, zdawałoby się na skraj świata…”. Ale o wyjątkowości tego malowniczego regionu stanowią nie tylko piękne krajobrazy, ale przede wszystkim jego mieszkańcy i ich bogata kultura, bowiem obszar polskiego południowego pogranicza to prawdziwie unikatowa mozaika, powstała na skutek spotykania się tutaj w ciągu wieków wielu tradycji i narodów. Do nich z pewnością należą również i Słowacy, zamieszkujący dziś głównie niewielki skrawek Orawy oraz Spisza, które jedynie na skutek historycznych perturbacji znalazły się w granicach Rzeczypospolitej.

O tym, by przekonać się jak żyje się współcześnie najbardziej ulubionej przez Polaków mniejszości narodowej mieszkającej w ich kraju, wybieramy się do wsi Podwilk i Jabłonka na Orawie, w których od lat ludność pochodzenia słowackiego walczy jednak o zachowanie tożsamości narodowej, a ,,jest to walka nierówna o przetrwanie z konsekwentnie postępującą polonizacją mieszkańców regionu’’, przekonuje mnie pan Ludomir Molitoris, sekretarz generalny Towarzystwa Słowaków w Polsce, którego siedziba nieprzypadkowo znajduje się w Krakowie, ,,mieście, gdzie panuje względna tolerancja wobec obcokrajowców’’, podkreśla pan Molitoris i dodaje z rozrzewnieniem: ,,Słowacy może i są lubiani w Warszawie czy w Szczecinie, ale niekoniecznie tam lokalnie, na Spiszu czy na Orawie, gdzie od pokoleń stanowią oni ludność autochtoniczną’’. W polsko-słowackich niedomówieniach na pograniczu nie chodzi tyle o sympatie czy antypatie, co na przykład o domy kultury, których budowę miejscowym Słowakom skutecznie utrudniają niechętne im władze lokalne. A szkoda, bo ich wkład w bogactwo kulturowe regionu jest nie mniejszy niż chociażby polskich górali.

Aby zrozumieć podłoże współcześnie występujących lokalnych nieporozumień należałoby sięgnąć do przeszłości historycznej regionu i zaszłości, jakie miały w nim dawniej miejsce. ,,Należące bowiem obecnie do Polski Spisz i Orawa to tylko niewielkie fragmenty znacznie większych regionów historycznych o tej samej nazwie rozciągających się po słowackiej stronie grzbietu Karpat’’, o czym przekonują mnie najstarsi mieszkańcy pochodzenia słowackiego, których spotykam w oddziale Towarzystwa w Jabłonce. Przez stulecia, tak jak cała Słowacja, terytoria te stanowiły strefę wpływów austriackich oraz korony węgierskiej, będąc równocześnie pod silnym oddziaływaniem madziaryzacji. Sytuacja uległa zmianie po 1918 roku i powstaniu niepodległej Rzeczypospolitej oraz Czechosłowacji, których spór o niewielkie skrawki ziemi doprowadził do konfliktu pomiędzy dwoma słowiańskimi krajami i napiętych stosunków dyplomatycznych przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego.

Ostatnia wojna to szczególnie tragiczny dla mieszkańców Spisza i Orawy okres, gdyż zostali oni wciągnięci do bratobójczej walki. Naprzeciwko siebie stanęli z jednej strony lojalni wobec państwa polskiego obywatele pochodzenia słowackiego z przygranicznych rejonów i ci Słowacy, którzy oddali życie walcząc razem z Polakami w powstaniu warszawskim oraz żołnierze Republiki Słowackiej z drugiej strony, którzy wypełniając przymusowy sojusz z hitlerowskimi Niemcami dokonali od południa inwazji na Rzeczpospolitą, okupując w okresie wojennym sporne terytorium. W bitwie pod Monte Cassino Słowacy brali udział w walkach występując po obu stronach konfliktu. Wraz z końcem okrutnej wojny nastał czas zemsty i kolejnych walk, tym razem obiektem szykan i ataków stali się mieszkańcy słowackich wsi, które z powrotem znalazły się w granicach Polski. To właśnie wtedy miały miejsce największe zbrodnie popełnione przez bandę ,,Ognia’’, człowieka, którego nazwisko budziło i nadal budzi wśród, nie tylko słowackich, mieszkańców Podhala, jak najgorsze skojarzenia przywołując demony przeszłości. ,,Tym bardziej nie zrozumiały jest dla nas fakt postawienia temu człowiekowi przed kilkoma laty pomnika w Zakopanem, bo władze innych miejscowości na to nie wyraziły zgody’’, mówią z oburzeniem moi rozmówcy z Podwilka i Jabłonki. Dodajmy, że w uroczystości odsłonięcia pomnika uczestniczyły najwyższe władze Rzeczypospolitej z byłym prezydentem, Lechem Kaczyńskim, na czele.

Należy sobie zadać pytanie czemu, a raczej komu mają służyć tego rodzaju działania, wywołujące wśród lokalnej mniejszości niepokój oraz obawę przed postępującą w dwudziestym pierwszym wieku polonizacją, kiedy oficjalnie lansuje się przecież ideę Europy regionów w jej zjednoczonych strukturach z poszanowaniem prawa dla każdego do zachowania jego odrębności? Powstała jeszcze w latach 50. ubiegłego stulecia szkoła słowacka w Jabłonce dziś już nie istnieje, bo lata zniechęcania miejscowej ludności do przyznawania się do odrębności i konsekwentna polityka tworzenia państwa jednonarodowego w Polsce doprowadziły do stopniowego wynaradawiania garstki, która wciąż bez rezultatu upomina się o swoje prawo do własnej tożsamości. Jeżeli prawa przyznane przez większość dla teoretycznie słabszej mniejszości narodowej lub etnicznej są papierem lakmusowym, miarą demokracji panującą na określonym terytorium, to w polskiej części Orawy i Spiszu najwyższy czas jej założenia wprowadzić w życie.

Jest rzeczą nie do przyjęcia, aby usuwano ślady istnienia odrębnej kultury czy tradycji, co z przykrością trzeba stwierdzić, ma miejsce w południowych rejonach przygranicznych, w państwie będącym członkiem Unii Europejskiej, organizacji roszczącej sobie prawo ochrony podstawowych praw każdej mniejszości. Z zażenowaniem słuchamy opowieści mieszkańców Podwilka o usunięciu przed kilkoma laty, bez wiedzy mieszkańców, krzyża Cyryla i Metodego z wieży miejscowych kościołów, widocznych symbolów obecności tutejszych Słowaków. Podobne odczucia wzbudza w nas historia usuwania tabliczek pisanych w języku słowackim z okolicznych cmentarzy i przydrożnych kapliczek. Wszystko za cichym przyzwoleniem lokalnych władz, obojętnością władz centralnych, z inspiracji administracji kościelnej i regionalnych działaczy prawicowych. Obowiązkiem mieszkańców państwa obywatelskiego, właśnie tych z Warszawy czy ze Szczecina, jest głośne i stanowcze wyrażanie sprzeciwu wobec tego typu karygodnych działań łamiących prawa mniejszości w ich własnym kraju, nawet jeśli bezpośrednio problem ich nie dotyczy, bowiem demokracja jest wspólnym dobrem, a nie tylko przywilejem wybranych, rządzącej większości.

Niezwykle gościnni Słowacy ze Spisza i Orawy rozumieją, że bez wsparcia z zewnątrz mają niewielkie szanse na zachowanie odrębnej tożsamości, toteż robią, co mogą by ocalić od zapomnienia własną, unikatową kulturę poprzez jej promocję i prezentowanie przybywającym w tutejsze strony gościom zarówno z Polski jak i zza granicy. Państwo Prylińscy, gospodarze z Podwilka ze wzruszeniem wspominają dawniejsze czasy, gdy przez wiele lat współtworzyli amatorską grupę teatralną, w której sztuki grano wyłącznie w języku słowackim. ,,Próby odbywały się u nas w domu, na niewielkiej przestrzeni’’, wspomina z uśmiechem pani Genowefa Prylińska, ,,ale spektakle dla publiczności miały miejsce na wielkich scenach w całej Polsce i ówczesnej Czechosłowacji’’, dodaje mąż pani Genowefy i podkreśla z dumą: ,,podziwiał nas sam Wajda, nie dowierzając, że jesteśmy amatorską grupą z niewielkiej miejscowości’’. Dziś pozostały pamiątki z tamtych lat, liczne fotografie, dyplomy, odznaczenia za wkład w rozwój słowackiej kultury i nadzieja u państwach Prilińskich, że znajdą się młodzi, którzy będą kontynuowali ich działanie na rzecz podtrzymania świadomości narodowej. Gdyby wreszcie powstał wymarzony dom kultury słowackiej w Podwilku, na który tak niechętnie patrzą miejscowe władze, z pewnością byłoby to o wiele łatwiejsze.

,,Budynek przeznaczony na ośrodek kultury w Podwilku był przed wojną szkołą słowacką, do którego uczęszczały miejscowe dzieci’’, opowiada pan Krzysztof Pieronek, grający na skrzypcach piękne orawskie melodie w założonej przed kilkunastoma laty kapeli, ,,i z tego tytułu należy się on tutejszym Słowakom’’, dodaje. Pan Krzysztof jest przekonany, że folklor jest ogromną szansą na rozwój regionu, z którego za pracą musiało wyjechać już wielu młodych ludzi. Sam ma na koncie liczne występy oraz udział w wielu konkursach w kraju oraz za granicą i jak podkreśla: ,,poprzez muzykę ludową przekazujemy następnym pokoleniom wiedzę na temat ich odrębności i tożsamości’’. Prędzej czy później lokalne władze zrozumieją, że bogactwo i unikatowość Beskidów tkwią w ich zróżnicowanym folklorze i kulturowej mozaice, której integralną i nieodłączną część stanowią Słowacy, a może po prostu tutejsi, Orawianie. Oby tylko ten proces uświadomienia nie nastąpił za późno, gdy okaże się, że przez głupotę i zaniedbanie bezpowrotnie pozbawiono nas istotnego fragmentu naszego wspólnego dziedzictwa.

About voicesfrompoland

Just a student interested in Polish ethnic minority groups.
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

4 Responses to Melodies from Orava, stories from Spisz – the Slovaks from the Polish Orava region/ Orawskie melodie, spiskie opowieści – Słowacy z polskiej Orawy

  1. Pingback: E-bike

  2. What a lovely weblog. Ill surely be back. Please preserve writing!

  3. F*ckin’ awesome things here. I’m very glad to see your post. Thanks a lot and i’m looking forward to contact you. Will you kindly drop me a e-mail?

  4. What i do not understood is actually how you’re not really much more well-liked than you might be right now. You’re so intelligent. You realize thus significantly relating to this subject, made me personally consider it from numerous varied angles. Its like men and women aren’t fascinated unless it is one thing to accomplish with Lady gaga! Your own stuffs outstanding. Always maintain it up!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s